Sunset

In het werk van Mark van Overeem (NL, 1970) spelen grenzen, spiegelingen en herhalingen een terugkerende rol. Letterlijke grenzen - en grenzen die mensen zichzelf en elkaar opleggen. Voor zijn locatie-specifieke installaties gebruikt hij vaak een mix van fotografie en film.

Zo fotografeerde van Overeem in 2013 in de omgeving van de muur die de Westelijke Jordaanoever scheidt van Israël - het onderwerp van zijn overzichtstentoonstelling in het KM21 in Den Haag. Daar bouwde hij een tuin op basis van beelden van de openbare ruimte en parken bij nacht; waarin alles stil lijkt te staan en apocalyptisch is geruïneerd.

In de Jungle van Calais, het Franse vluchtelingenkamp dat enkele jaren geleden is ontruimd, fotografeerde hij de muren die rondom parkeerplekken voor vrachtwagens worden geplaatst om insluipers tegen te houden. Dit verwerkte hij in de installatie ‘Façade Façade’ bij De Spelonk in Den Haag (2021).

In 2023 maakte van Overeem het werk Sunrise, waarin hij optrad als geit. Met een drie uur durende performance in een surrealistisch decor verbeeldde hij de migrant; de zondebok van onze samenleving. Sunset is het logische vervolg op Sunrise.

In Sunset biedt een videowerk een venster op de verstrengeling tussen zondebok, offer en geweld.

‍

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Het werk bevat verwijzingen naar het Oude Testament; om precies te zijn naar Leviticus 16:

‍De dag van de twee bokken

In het hart van het Israëlitische kamp in de woestijn stond de tabernakel, een verplaatsbaar heiligdom dat gold als de woonplaats van God te midden van zijn volk. Deze tent had een voorhof dat toegankelijk was voor iedereen; vervolgens een heilige ruimte waar alleen priesters mochten komen en daarachter, afgescheiden door een zwaar voorhangsel, het onbetreedbare heilige der heiligen. Op die plek manifesteerde zich Gods aanwezigheid.

Eén keer per jaar, op de Grote Verzoendag, was het de hogepriester toegestaan om het heilige der heiligen binnen te gaan. Dit begon met een wassing; de reinheid een voorwaarde om de sfeer van het heilige te betreden. Het water markeerde een overgang: de priester maakt zich los van het profane en verscheen zonder status of opsmuk voor God, als vertegenwoordiger van het volk.

Vervolgens werden twee bokken voor de ingang van de tent gebracht. Eén om aan God te offeren en de andere om te verbannen naar Azazel, een raadselachtige term die is verbonden met de woestijn als oord van desolate verlatenheid.

De eerste bok werd als offer geslacht, ter reiniging van het heiligdom zelf. De zonden en onreinheden van het volk werden voorgesteld als een besmetting in de tabernakel, waardoor God er niet prettig kon verblijven. De priester bracht het bloed van de bok achter het voorhangsel en besprenkelde het heilige der heiligen. Daarmee werd de ruimte gezuiverd en de mogelijkheid van Gods blijvende aanwezigheid hersteld.

Daarna was de tweede bok aan de beurt. De priester legde beide handen op de kop van het dier en beleed hardop de overtredingen van het volk - waarmee de schuld van het volk symbolisch op het dier werd overgedragen. De bok werd vervolgens tot diep in de woestijn gedragen en daar achtergelaten.

Waar het offer van de eerste geit het heiligdom reinigde, wiste verbanning van de tweede geit de menselijke schuld uit: die werd naar een van God en mens verlaten plek gebracht, zonder mogelijkheid van terugkeer. Hier ligt de oorsprong van het begrip zondebok.

Zo werd ieder jaar afgesloten: het heiligdom gereinigd, de schuld verwijderd en de verhouding tussen God en volk hersteld.

‍